Dr. Nikchehre Mohseni - psyedu- دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی
«مهر بانوی روانشناسی ایران» – استاد دانشگاه تهران – شاگرد ژان پیاژه – بنیان‌گذار نخستین آزمایشگاه روانشناسی کودک در ایران
۱. تولد و خانواده
دکتر نیکچهره محسنی در ۲۹ آبان ۱۳۱۰ در شهر اراک و در خانواده‌ای اصیل، مذهبی و فرهیخته چشم به جهان گشود.
پدر و مادر او، سیدعلی‌اصغر محسنی (وکیل پایه‌یک دادگستری) و سکینه محسنی (بانویی ادیب با حافظه‌ای سرشار از شعر فارسی) نقش مهمی در پرورش فکری و اخلاقی او داشتند.
از سوی پدری، نوادۀ دو تن از علمای برجستهٔ عصر قاجار، آیت‌الله حاج آقا محسن اراکی و آیت‌الله حاج آقا مصطفی اراکی بود. از سوی مادری نیز نوهٔ حکیم‌الممالک، پزشک نامدار دورهٔ ناصرالدین‌شاه و فارغ‌التحصیل سوربن، به شمار می‌رفت.
محسنی مهربانی، فروتنی و انسان‌دوستی را از مادربزرگ نیکوکار خود آموخت؛ بانویی که بخش عمدهٔ درآمدش را صرف نیازمندان می‌کرد.
۲. تحصیلات ابتدایی و متوسطه
نیکچهره تا سال چهارم دبستان در اراک تحصیل کرد. پس از مهاجرت خانواده به تهران، تحصیلات خود را در مدارس:
- نوباوگان (خیابان جامی)
- انوشیروان دادگر
- نوربخش
ادامه داد و در نهایت دیپلم طبیعی (تجربی) گرفت.
ابتدا قصد داشت وکیل شود، اما به توصیهٔ پدر از این مسیر منصرف شد. سپس به پزشکی اندیشید، اما حساسیت اخلاقی‌اش نسبت به آسیب‌ندیدن انسان‌ها، او را به سوی رشته‌ای انسانی‌تر سوق داد. سرانجام وارد رشتهٔ زبان و ادبیات فرانسه در دانشگاه تهران شد.
۳. تحصیلات عالی و آغاز مسیر علمی
در سال ۱۳۳۳ پس از اخذ لیسانس، برای ادامهٔ تحصیل در رشتهٔ روانشناسی به دانشگاه سوربن پاریس رفت.
او رسالهٔ دکتری خود را زیر نظر ژان پیاژه، یکی از بزرگ‌ترین روان‌شناسان قرن بیستم، گذراند و در ۱۳۴۵ با درجهٔ دکتری به ایران بازگشت.
پس از بازگشت:
- مدتی در مدرسهٔ عالی دختران تدریس کرد.
- با وجود پیشنهادهای متعدد از دانشگاه‌های شیراز و دیگر مراکز، دانشگاه تهران را برگزید.
- در سال ۱۳۴۶ پس از طی مراحل علمی، به‌عنوان استادیار دانشکدهٔ علوم تربیتی استخدام شد.
او بیش از ۳۰ سال در دانشگاه تهران و مراکز علمی داخل و خارج کشور به تدریس و پژوهش پرداخت و در سال ۱۳۷۹ با درجهٔ استادی بازنشسته شد.
۴. فعالیت‌های علمی و پژوهشی
۴.۱. مسئولیت‌ها و فعالیت‌های دانشگاهی
- تدریس در دانشکدهٔ علوم تربیتی دانشگاه تهران (۱۳۴۶–۱۳۷۹)
- تدریس در دانشگاه برگن نروژ
- تدریس در مؤسسهٔ روانشناسی «ژان پیاژه» در پرتغال
- بنیان‌گذاری نخستین «آزمایشگاه روانشناسی کودک» در ایران
- سردبیر مجلهٔ روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران (۳ سال)
- عضو هیأت تحریریهٔ مجلات:
- روانشناسی معاصر
- روانشناسی دانشگاه الزهرا
- روانشناسی دانشگاه چمران
- عضو مؤسس انجمن روانشناسی ایران (پیش از انقلاب)
- عضو پیوستهٔ انجمن روانشناسی ایران (پس از انقلاب)
۴.۲. آثار علمی
تألیفات مهم:
- ادراک خود
- روانشناسی نوجوانی (با همکاری دکتر حسن احدی)
- نظریه‌های رشد
- مجموعه مقالات در حوزهٔ شناخت اجتماعی، رشد، و ادراک خود
ترجمه‌ها:
- پنج گفتار روانشناسی – ژان پیاژه
مقالات:
- حدود ۱۷ مقالهٔ علمی–پژوهشی به زبان‌های فارسی و فرانسه
- ارائهٔ مقالات در کنفرانس‌های آمریکا، دانمارک، فرانسه و…
پژوهش‌های بین‌المللی:
- دریافت تقدیرنامه از دانشگاه جورجیا (Athens) برای پژوهش دربارهٔ کودکان آمریکایی
- اجرای طرح میان‌فرهنگی دربارهٔ شناخت کودکان شهری و روستایی ایران و کودکان اروپایی
۵. دیدگاه‌های روان‌شناختی
دکتر محسنی روانشناسی را برای شناخت انسان برگزید. اما معتقد بود روانشناسی دانشگاهی بیش از حد انتزاعی است و انسان را از واقعیت ملموس دور می‌کند. او می‌گفت:
«روانشناسی در من آن تحلیل روانی را کشت. در کودکی در نگاه یک انسان، یک دنیا را می‌دیدم، اما حالا دیگر آن بینش را ندارم.»
او به همین دلیل:
- هرگز به روان‌درمانی و مشاورهٔ بالینی روی نیاورد.
- تنها مدتی کوتاه پیش از انقلاب در برنامه‌ای رادیویی به پرسش‌های مردم پاسخ داد، اما آن را ادامه نداد.
- تمرکز خود را بر شناخت اجتماعی و ادراک خود گذاشت.
از نظر او:
- روانشناسی ایران هنوز به بلوغ علمی نرسیده است.
- نظام آموزشی نیازمند تعمیق، تمرکز و پژوهش‌های بومی است.
- دانشجویان باید مسیر علمی را با جدیت بیشتری طی کنند.
۶. شخصیت و منش انسانی
دکتر محسنی تنها یک استاد دانشگاه نبود؛ او نماد مهربانی، فروتنی و انسان‌دوستی بود.
شاگردانش او را «مهر بانوی روانشناسی ایران» می‌نامیدند.
- هرگز ازدواج نکرد، اما برای خانواده و شاگردانش نقش «مادر کل» داشت.
- مهربانی و مدارا را از مادربزرگ و تفکر منطقی را از پیاژه آموخته بود.
- در نوجوانی داستان‌نویسی می‌کرد و در سال‌های پایانی عمر دوباره به نوشتن بازگشت.
نام او در کنار چهره‌هایی چون توران میرهادی، بدرالزمان قریب و پروین اعتصامی در فهرست مفاخر زنان ایران ثبت شده است.
۷. سال‌های پایانی و درگذشت
دکتر محسنی از سال ۱۳۹۱ با سرطان مبارزه می‌کرد و سرانجام در ۱۲ خرداد ۱۴۰۳ پس از یک ماه بستری‌شدن در بیمارستان، چشم از جهان فروبست.
خواهرزاده‌اش در سوگ او سرود:
«دخت فرزانه و ارزنده ایران خفته است
مجمع معرفت و علم بسی آشفته است»